Polakowi jeno dom drewniany przystoi, a insze domy z błota tudzież kamienia, przez mularzy przysposobione, Frycom i inszemu kacerstwu zostawmy!
Onufry Zagłoba
Rozmaitości » Bożnice drewniane  |  Artykuł napisano: 03.07.2013
Synagoga w Zabłudowie
Zabłudów to miejscowość gminna położona około 20 km na południowy wschód od Białegostoku. Obecnie stoją tam dumnie naprzeciwko siebie dwie świątynie chrześcijańskie: prawosławna cerkiew i katolicki kościół. Do 1941 roku stała
    Synagoga w Zabłudowie zgodnie z zachowanymi dokumentami powstała w pierwszej połowie XVII wieku. Wiele jednak wskazuje że zapis mógł dotyczyć przebudowy starej a nie budowy nowej Bożnicy. Tradycja ustna przekazywana przez uczonych Żydów mówiła, że była to budowla z XVI wieku. Jej kształt, przede wszystkim rodzaj dachu, który raczej kojarzy się z budowlami średniowiecznymi niż barokowymi pozwala domniemywać, że była to najstarsza drewniana bożnica w Rzeczypospolitej. Niezależnie jednak jak było w istocie budowla ta pochodziła jeszcze sprzed Wojen Kozackich i Potopu Szwedzkiego, podczas których zniszczono ogromną większość synagog. Dlatego była to budowla niezwykle cenna.
    Synagoga Zabłudowska składała się z kwadratowego korpusu o wymiarach około 11x11m i wysokości około 10 m. Wydaje się że to niedużo, ale proszę poprosić jakiegokolwiek dzisiejszego konstruktora żeby zaprojektował salę o tych wymiarach to zaproponuje Państwu żelbet, stal, a jeżeli drewno to klejone. Żeby to wykonać z prawdziwego drewna, chętnych Państwo raczej nie znajdą, a ten budynek został wykonany przecież bez dzisiejszej wiedzy inżynierskiej.
    Na ten prostopadłościan nałożony był dach półszczytowy, kojarzący się zazwyczaj z budownictwem zakopiańskim. Był on dość powszechny w dawnych miastach i miasteczkach Rzeczypospolitej. Od północy i południa dostawione były niskie pomieszczenia z pulpitowymi dachami, przeznaczone dla kobiet, którym nie wolno było wchodzić do sali głównej. Na ścianach widać było ślady po innych dachach, dwuspadowych dobudowanych prostopadle do bryły głównej, rozwiązanie takie jest znane z wielu starych bożnic np. Synagogi Starej w Krakowie, synagogi w Żółkwi, ale także z budownictwa chrześcijańskiego jak choćby fara w Ornecie.
    Do elewacji wschodniej dostawiono dwie wieżyczki alkierzowe o podobnych dachach jak na korpusie głównym. Co ciekawe dach wieżyczki południowej jest inny niż północnej. Na zachowanych materiałach widać zachowane resztki galeryjek na tych wieżyczkach, dlatego na rysunku pozwoliłem sobie owe galeryjki odtworzyć. Jest to wyjątkowo piękne rozwiązanie spotykane w wielu synagogach z okolic Grodna. Co ciekawe na ścianach nie widać śladów po wyjściach na te galeryjki, a w przypadku konstrukcji wieńcowej takie ślady byłyby wyraźne. Świadczy to, że te galeryjki miały wyłącznie funkcję ozdobną.
    Od strony zachodniej, pomiędzy alkierzami, do budynku głównego dostawiono niższą piętrową bryłę. Nakryta była trzykondygnacyjnym łamanym dachem polskim co sugeruje, że powstała dużo później niż korpus. Mieścił się w niej na parterze przedsionek, a na piętrze izba kahału czyli rady żydowskiej. Bryła ta była ozdobiona ładną galeryjką na piętrze, która była bardzo płytka, i na którą nie widać drzwi, podobnie jak w alkierzach.
    W bryle tej synagogi zachwyca umiejętne wykorzystanie cech drewna do uzyskanie efektów zdobniczych. Ściany wykonane są poziomych bali i zwieńczone szerokimi fryzami z ozdobnie układanymi klepkami, podobnie ozdobne są szczyty budynku. Rozwiązania te znane są z budownictwa ludowego, tutaj osiągnęły swoją szczytową formę. Budynek był szeroki w przyziemiu, zwęża się powyżej poziomu parteru, poczym znowu się nieznacznie rozszerza u podstawy dachu. Nakrywało go 6 różnych dachów, a dawniej było ich jeszcze więcej. Dlatego też bożnica ta była wyjątkowo piękna i malownicza.
    Równie piękne było wnętrze tej synagogi. Ściany pokryte były ornamentami, środek sali zajmowała archaiczna wolnostojąca bima czyli odpowiednik katolickiej ambony, a na ścianie wschodniej wbudowany był misternie zdobiony Aron-Hakodesz, czyli rodzaj szafy gdzie przechowywano zwoje Tory. Wszystko to miało zachwycić pobożnych Żydów i dać im przedsmak tego co na nich czekało w niebie.
    Niestety Synagogę w Zabłudowie Niemcy spalili z marszu już w czerwcu 1941 roku. Pozostały nam tylko liczne rysunki i zdjęcia, gdyż polscy naukowcy przed wojną zdawali sobie sprawę z rangi tego zabytku. Może warto byłoby ją odbudować?
Autor: architekt Piotr Olszak


Galeria zdjęć
Portal Internetowy o Tradycyjnym Budownictwie Drewnianym www.drewnopedia.pl
© Polska Drewniana Sp. z o.o. | ul. Duchnicka 3, 01-796 Warszawa | tel. 22 320 29 79 | biuro@polskadrewniana.pl
Pracownia Projektowa: ul. Św. Wojciecha 10 | 12-200 Pisz | 609 032 440

Projekt i wykonanie MASURIA® Krzysztof Szyszkowski
Kopiowanie zawartości bez zgody jest zabronione