Polakowi jeno dom drewniany przystoi, a insze domy z błota tudzież kamienia, przez mularzy przysposobione, Frycom i inszemu kacerstwu zostawmy!
Onufry Zagłoba
Rozmaitości » Bożnice drewniane  |  Artykuł napisano: 03.07.2013
Bożnice drewniane
Nie sposób pisać o budownictwie drewnianym w Polsce, pomijając budownictwo Żydów polskich. Była to wszakże jedna z liczniejszych mniejszości w Rzeczypospolitej.
    Liczebność Żydów była szczególnie duża na wschodzie , gdzie właśnie dominowało budownictwo drewniane. Wiele malowniczych miasteczek drewnianych, które znamy już tylko z rysunków Matejki czy Gumowskiego było właśnie dziełem Żydów.
    Społeczność ta budowała liczne budowle mieszczańskie, pośród których najważniejsze i najwspanialszy były oczywiście bożnice. Budowle te były czymś innym niż świątynie chrześcijańskie. Przede wszystkim nie były to świątynie, gdyż ta dla Żydów może być tylko jedna, w Jerozolimie, tam gdzie stoi już od kilkunastu wieków muzułmańska Kopuła na Skale. Były natomiast miejscem spotkań modlitewnych, dyskusji teologicznych, ale także mniej wzniosłych posiedzeń rady żydowskiej zwanej kahałem oraz miejscem sprawowania sądów, gdyż Żydzi w Polsce mieli swoje niezależne sądownictwo. Na terenie synagogi wykonywano także wyroki tych sądów: w przedsionku montowano kuny, w które zakuwano niesfornych ziomków, a każdy pobożny Żyd, który wchodził na modlitwy mógł i powinien winowajcę zwyzywać i opluć. Dla cięższych przewinień przewidziano loch pod bożnicą lub celę w wieży. Tak więc synagoga łączyła w sobie funkcje, które w chrześcijańskich miastach spełniał kościół oraz ratusz. Ta wielofunkcyjność miała odzwierciedlenie w bryle budynku. Bożnice miały dużo bardziej złożone formy niż świątynie katolickie.
    Kościoły budowano przede wszystkim dla Boga, tymczasem synagogi budowano dla ludzi. Mimo tego na ziemiach polskich wytworzył się wyjątkowy, mistyczny nurt judaizmu zwany chasydyzmem. Dlatego bożnice w Polsce to coś więcej niż sale zebrań. Miały być pieśnią wyśpiewaną Najwyższemu, a zarazem przedsionkiem niebios dla pobożnych Izraelitów. To przejawiało się we wspaniałości wnętrz, które były nadzwyczaj wysokie, pełne ozdób malowanych i rzeźbionych. Wysokość wnętrz osiągano przez odpowiednie ukształtowanie więźby dachowej, tak ażeby móc w nią wprowadzić sklepienie pozorne. Żydzi tę sztukę doprowadzili do perfekcji, budując ustroje maksymalnie wykorzystujące możliwości jakie daje drewno, w sposób jaki nie znajdziemy ani w kościołach, ani w cerkwiach. W literaturze podkreśla się, że te budowle naśladowały budowle murowane. Być może tak było, jednak z doskonałą znajomością drewna konstruowano wielokondygnacyjne sklepienia pozorne i kopuły których w żaden sposób nie dałoby się wykonać technikami murowymi. Dodatkowo budowniczowie bożnic doskonale nauczyli się wykorzystywać złudzenia optyczne: zmniejszali ozdoby ku górze, tak żeby wnętrza wydawały się jeszcze wyższe.
    Ściany wewnętrzne były na ogół pomalowane z góry na dół. Prawo Mojżeszowe zakazuje wykonywania obrazów wszelkich istot ziemskich, dlatego w zdobnictwie dominowały formy abstrakcyjne, ale wbrew zakazom można było na ścianach znaleźć rośliny i zwierzęta. Najważniejsze miejsce w bożnicy była Bima czyli odpowiednik katolickiej ambony, która w przeciągu wieków przeobrażała się z mniej lub bardziej wytwornego mebla w najważniejszy element konstrukcyjny, którego słupy podtrzymywały cały dach. W ten sposób symbolicznie zaznaczano jak ważne jest czytanie i nauczanie Tory. Drugim równie ważnym miejscem był Aron Hakodesz czyli rodzaj szafy na święte zwoje która znajdowała się zazwyczaj na środku ściany wschodniej naprzeciwko wejścia głównego. Szafa ta przeszła też długą drogę od prostego mebla do formy która jako żywo przypomina katolickie barokowe nastawy ołtarzowe. W ten sposób podkreślano jak ważne są Święte Zwoje, które są prawdziwym słowem bożym.
    Wewnątrz Żydostwa powstały różne ruchy religijne i tradycje które budowały różne synagogi. Nie jest moim celem w tym krótkim tekście prześledzić je wszystkie.
    Żydzi polscy w swoich bożnicach osiągnęli najwyższy kunszt. Ich formy i konstrukcje były zdecydowanie bardziej wyszukane niż w świątyniach chrześcijańskich. Dzięki nim polska ciesiołka wzniosła się na wyżyny niespotykane nigdzie indziej na świecie. Niestety żadna z tych synagog nie dochowała się do naszego czasu gdyż wszystkie co do jednej spalili Niemcy w trakcie II Wojny Światowej. Wszystko co o nich wiemy zawdzięczamy Polakom przede wszystkim prof. Oskarowi Sosnowskiemu i Szymonowi Zajczykowi z Politechniki Warszawskiej, którzy w okresie międzywojennym sporządzili bardzo szczegółowe rysunkowe inwentaryzacje bożnic drewnianych, łącznie z kolorowymi odrysami malowideł ściennych. Niestety Niemcy zabili także tych naukowców a większość materiałów przez nich zgromadzonych spalili.
    Jednak sporo zostało, materiały są na tyle dokładne że można by się pokusić o odbudowę niektórych synagog. Mam nadzieję że będzie mi dane taką bożnicę oglądać!

    Jako ilustrację do tego wstępu na temat bożnic drewnianych prezentuje XIX wieczny sztych przedstawiający synagogę w Nasielsku która była podobno najpiękniejsza w całej Rzeczypospolitej.

Autor: architekt Piotr Olszak
Portal Internetowy o Tradycyjnym Budownictwie Drewnianym www.drewnopedia.pl
© Polska Drewniana Sp. z o.o. | ul. Duchnicka 3, 01-796 Warszawa | tel. 22 320 29 79 | biuro@polskadrewniana.pl
Pracownia Projektowa: ul. Św. Wojciecha 10 | 12-200 Pisz | 609 032 440

Projekt i wykonanie MASURIA® Krzysztof Szyszkowski
Kopiowanie zawartości bez zgody jest zabronione