W domach z betonu nie ma prawdziwej miłości
MJ
Regiony Polski Drewnianej » Prusy  |  Artykuł napisano: 20.06.2006
Najstarszy kościół drewniany na Mazurach
Najstarszy kościół drewniany na Mazurach
Niezwykle ciekawym zabytkiem, można by nawet rzec reliktem najdawniejszej architektury Mazur był drewniany kościół w Rożyńsku Wielkim.
Wieś ta, do 1974 roku w gminie Biała Piska posiadała już około 1500 roku kościół filialny parafii Drygały. W 1565 roku stał się samodzielną parafią.

Istniejący tam do 1894 r. kościół drewniany zasługuje na szczególną uwagę z kilku powodów. W XIX wieku istniały na Prusach tylko cztery duże kościoły drewniane: w Ostrykole w powiecie Ełk, w Wieliczkach w powiecie Olecko, w Kalinowie w powiecie Ełk i w Różyńsku Wielkim w powiecie Pisz. Tylko dwa pierwsze istnieją do dziś. 

Omawiana budowla była najmniejsza z wymienionych, ale i najstarsza, ponieważ za sprawą św Erazma, nie była spalona przez Tatarów w 1656 roku. Pozostałe trzy z wymienionych świątyń powstały po tym roku. Z racji na użyty materiał oraz wiek tego kościoła można rzucić światło na początki budownictwa monumentalnego na Mazurach w ogóle, gdyż było to najpierw budownictwo drewniane.

Kościół w Rożyńsku Wielkim istniał już w 1590 roku, ale mógł powstać dużo wcześniej. Boetticher twierdzi nawet iż powstał w czasach katolickich, a więc przed 1525 rokiem. Była to budowla składająca się z korpusu o kwadratowym rzucie i wyodrębnionego wielobocznie zamkniętego prezbiterium. Od zachodu wybudowano wieżę, która była w rzucie prostokątna, bądź kwadratowa z jedną trzecią włączono w obręb korpusu, co może sugerować iż wieża powstała od razu. Jeżeli tak było w istocie kościół ten był rzadkością, gdyż wieże kościołów drewnianych dobudowywano zazwyczaj później, czasami nawet kilkaset lat po powstaniu świątyni.

Rozplanowanie korpusu kościoła przypomina wiele piętnastowiecznych kościołów polskich, wymienić tu można kościoły w Haczowie, Zborówku, Mogile i wiele innych Małopolskich świątyń. Różni ten kościół od wymienionych ścięcie zachodnich narożników charakterystyczne dla drewnianych świątyń Prus. Takie rozwiązanie rzutu świątyni wynikające z katolickich tradycji, było powielane w następnych kościołach jeszcze przez ponad dwieście lat i świadczy o małej podatności ówczesnych cieśli na innowacje. Z tego można wnioskować, że dużo starsze kościoły powstające od początku istnienia Państwa Zakonnego mogły wyglądać podobnie. W korpusie dwa rzędy słupów dzieliły wnętrze na trzy nawy. Empory, czyli obszerne balkony wzdłuż ścian kościoła, element charakterystyczny dla świątyń protestanckich, stały na własnych słupach, co może sugerować iż dobudowano je później. Ściany kościoła wzniesione były w konstrukcji wieńcowej oszalowanej pionowymi deskami. Wieżę, wykonaną w konstrukcji szkieletowej także oszalowanej. 

Wyposażenie wnętrza nosiło cechy renesansu niderlandzkiego, który był modny na Prusach od połowy lat trzydziestych szesnastego wieku przez następnych sto lat z okładem. Na uwagę zasługiwał ołtarz, na którym widniał rok 1667. W tym roku mógł powstać, ale bardzo prawdopodobne jest iż powstał wcześniej a w podanym roku był przemalowany. Centralną kwaterę ołtarza, obramowaną dwoma kolumnami korynckimi i belkowaniem, zajmował olejny obraz przedstawiający Jezusa ukrzyżowanego oraz Maryję, Marię Magdalenę i Jana Apostoła. Na prawo i lewo znajdowały się przedstawienia czterech ewangelistów w bogato rzeźbionych ramach. W górnej, niskiej kondygnacji ołtarza było namalowane Wniebowstąpienie, obramowane dwiema również namalowanymi kolumnami i belkowaniem. Ołtarz ten znajduje się obecnie w kopii kościoła z Rychnowa w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku.

Po prawej stronie znajdowała się ambona, z datą 1687, prawdopodobnie starsza. Namalowano na niej temperami czterech ewangelistów, anioła z palmą, oraz postacie fundatorów ambony. Pod ścianą prezbiterium ustawione były niewyszukane stalle z polskimi napisami. Na belce znajdującej się na styku prezbiterium z nawą, czyli tzw. belce tęczowej umieszczono Krucyfiks. 

Kościół posiadał w oknach witraże. Kronika kościelna podaje że właśnie na widok tych witraży, oraz obrazu św. Erazma, Tatarzy w 1656 roku ugasili już rozniecony ogień dzięki czemu świątynia przetrwała ten najazd w przeciwieństwie do większości zabudowy wsi. Raz do roku 6 sierpnia odbywały się do Rożyńska pielgrzymki. 

Ta najstarsza drewniana budowla na Prusach doczekała się wielu opracowań, była znana i doceniana w środowisku naukowym. Pod koniec XIX w. wybudowano tuż przy niej, jak to pisze w swoim dziele Boetticher "schőn gebaute" kościół neogotycki. Kilka lat stały obok siebie, po czym stary kościół został rozebrany. Dzisiaj widzimy jasno iż było to barbarzyństwo. Niepotrzebni byli Tatarzy, czy też Rosjanie, Prusacy sami siebie pozbawili skarbu, o którym wiedzieli, że jest wartościowy. 
Galeria zdjęć
Portal Internetowy o Tradycyjnym Budownictwie Drewnianym www.drewnopedia.pl
© Polska Drewniana Sp. z o.o. | ul. Duchnicka 3, 01-796 Warszawa | tel. 22 320 29 79 | biuro@polskadrewniana.pl
Pracownia Projektowa: ul. Św. Wojciecha 10 | 12-200 Pisz | 609 032 440

Projekt i wykonanie MASURIA® Krzysztof Szyszkowski
Kopiowanie zawartości bez zgody jest zabronione