Polakowi jeno dom drewniany przystoi, a insze domy z błota tudzież kamienia, przez mularzy przysposobione, Frycom i inszemu kacerstwu zostawmy!
Onufry Zagłoba
Regiony Polski Drewnianej » Prusy  |  Artykuł napisano: 19.06.2006
Warmia
Specyfika Warmii nie polegała na odrębności etnicznej, ale politycznej i duchowej. Inaczej niż na Mazurach gdzie ton kulturze ludowej nadawali Mazurzy a więc polskojęzyczni osadnicy z Mazowsza.
Warmia powstała jako część państwa Krzyżackiego, w której biskupi mieli pełnię władzy duchowej i świeckiej. Krzyżacy nadali rozległą autonomię temu księstwu kościelnemu, którą się cieszyło aż do zagarnięcia przez Królestwo Pruskie w 1772 roku. Po tym roku mimo utraty suwerenności Warmia wyróżniała się w państwie Pruskim swoim przywiązaniem do Katolicyzmu.

Specyfika Warmii nie polegała więc na odrębności etnicznej, ale politycznej i duchowej. Północna Warmia była przez cały czas niemieckojęzyczna, południowa zazwyczaj polskojęzyczna. Inaczej niż na Mazurach gdzie ton kulturze ludowej nadawali Mazurzy a więc polskojęzyczni osadnicy z Mazowsza.

Ta niejednorodność etniczna miała odzwierciedlenie w architekturze ludowej. Budownictwo Południowej Warmii bardzo nieznacznie się różni od budownictwa Mazurskiego. W zasadzie powinno się mówić o budownictwie Prus Południowych, lub Prus Polskojęzycznych, gdyż różnica w budownictwie drewnianym między powiatami Mrągowskim i Olsztyńskim jest nie większa niż między powiatami Szczytno i Ełk. Większość wsi Warmińskich lokowano w średniowieczu, dlatego bardzo często mają kształt owalnic(Stawiguda, Glebisko) i wielodrożnic(Wrzesina, Purda).

W południowej części Warmii licznie reprezentowany jest typ wsi ulicówki. Na południowej Warmii, tak samo jak na Mazurach budowano chałupy szerokofrontowe z dachami dwuspadowymi, zazwyczaj trójdzielne z centralną sienią. Na ogół są większe niż Mazurskie, gdyż Warmia ma żyźniejsze ziemie, była więc bogatsza niż Mazury. Do dziś istnieje wiele przykładów takich domów np. w Purdzie, w Nowej Wsi, w Marcinkowie, w Przykopie, w Gietrzwałdzie w powiecie Olsztyńskim i wiele innych. Zdarzały się także domy dwudzielne, z sienią z boku. Tego typu domy zachowały się między innymi w Miodówku i w Pluskach gm. Stawiguda.

Domy na Warmii południowej są zazwyczaj prostsze niż na Mazurach wschodnich, do rzadkości należą podcienia szczytowe , narożne czy też ganki. Szczyty są zazwyczaj jednodzielne, oszalowane pionowo, chociaż zdarzają się dwudzielne z ozdobnie wycinanym deskowaniem szczytu, (Przykop, Purda, Kaborno)

Chałupy ustawiano zazwyczaj równolegle do drogi. Szczytem do drogi często są ustawione najstarsze domy, co sugeruje że dawniej ten układ przeważał. Konstrukcje dachów są podobne jak na Mazurach. W starszych chatach występują układy krokwiowo-jętkowe, z murłatą i bez murłaty, ze zdecydowaną przewagą tych bez murłat. W nowszych pojawiają się ramy stolcowe, które nieraz bywają bardzo dekoracyjnie wykończone (Kaborno)

Na południowej Warmii zaznaczają się wpływy sąsiednich regionów. Często mieszano konstrukcje zrębową i ryglową np. ściany przyziemia wznoszono w technice wieńcowej a szczyty w tak zwanym murze pruskim. Jest to wpływ z zachodu i północy, gdzie dominowała ryglówka. Do niedawna istniało kilka domów z podcieniem szczytowym w gminie Biskupiec, co było zapożyczeniem z powiatu Ządzborskiego. Na zachód od Olsztyna występowały domy z wystawką podcieniową które były powszechne w sąsiednim Oberlandzie czyli w pasie Ostróda - Morąg - Pasłęk.

Zupełnie inaczej wyglądają domy Warmii północnej. W okolicach Pięniężna i Ornety przeważała ludność wywodząca się z Niemieckich osadników z okolic Lubeki i ze Śląska.

Domy budowane przez nich nie przypominały w niczym domów z Prus Południowych. Różniły się także bardzo od budynków sąsiedniego Powiśla i Żuław. Były to rozległe budynki o skomplikowanym nieraz kształcie, które w swoim obrysie mieściły obszerną część mieszkalną, część magazynową, hodowlaną, warsztatową itp. Ściany tych budynków wznoszone były zazwyczaj w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem cegłą lub szachulcem, ale zdarzały się także szkieletowe oszalowane, murowane, a nawet z litego drewna- wieńcowe. Często kilka tych technik stosowano do wykonania jednego budynku, co nadawało bryle niezwykle malowniczy charakter. Budynki te miały zazwyczaj użytkowe piętra dzięki zastosowaniu ryglowych ścianek kolankowych To wszystko przykrywały duże dachy, czterospadowe, bądź naczółkowe z dymnikiem. Tego typu dachy kojarzą się dzisiaj raczej z południem Polski lub też z Litwą.

Jak już wspomniano wyżej budynki gospodarcze tworzyły tu jedną całość z budynkami mieszkalnymi, ale wykonywano czasami także spichlerze, stodoły itp. wolno stojące. Ich ściany zazwyczaj wykonane były nieco tańszym sposobem a więc szkielet oszalowany deskami. Wsie tego typu występowały wokół obecnego Pieniężna (dawniej Mehlsack), Ornety (Wormitt) aż pod Braniewo (Braunsberg). Niestety, żaden taki dom nie zachował się do dzisiaj. Nie ma ich ani in situ, ani przeniesionych do skansenów. Nie ma także żadnej kopii takiego domu. Nie ma na terenie Polski żadnych podobnych domów do tych z południowej Warmii. Wielka strata. Domy te z racji na swoje duże rozmiary bardzo dobrze nadawałyby się do dzisiejszych funkcji takich jak pensjonat, karczma, motel, dlatego jest szansa że jednak znowu zaczną powstawać podobne budynki. Do czego autor niniejszego tekstu ma nadzieję się przyczynić. Pisząc o architekturze wsi Warmińskich nie można pominąć występujących tu w ogromnej ilości kapliczek i krzyży przydrożnych.

Warmia jak już wspomniano była enklawą Katolicką pośród morza herezji, jaką były ówczesne Prusy dlatego wiara była tu silnie eksponowana, we wszystkich przejawach życia, dlatego kapliczek i krzyży jest tak dużo jak chyba nigdzie indziej. Przeważają dziewietnasto i dwudziestowieczne ceglane kapliczki o formach neogotyckich, ale barokowe również nie należą do rzadkości.
Galeria zdjęć
Portal Internetowy o Tradycyjnym Budownictwie Drewnianym www.drewnopedia.pl
© Polska Drewniana Sp. z o.o. | ul. Duchnicka 3, 01-796 Warszawa | tel. 22 320 29 79 | biuro@polskadrewniana.pl
Pracownia Projektowa: ul. Św. Wojciecha 10 | 12-200 Pisz | 609 032 440

Projekt i wykonanie MASURIA® Krzysztof Szyszkowski
Kopiowanie zawartości bez zgody jest zabronione